Böyük dil modeli (LLM) ilə işləyən alətlərdən istifadə edənlər ümumiyyətlə iki kateqoriyaya bölünür. Bir tərəfdə AI-ni güclü, amma bəzən səhvlər edə bilən bir xidmət kimi görüb insan nəzarəti və yoxlamasını vacib sayan istifadəçilər var. Digər tərəfdə isə kritik düşüncəni tamamilə “hər şeyi bilən maşına” həvalə edənlər durur.
Son araşdırmalar bu ikinci qrup üçün yeni bir psixoloji çərçivə yaradır. Belə istifadəçilər “kognitiv təslim” adlanan vəziyyətə girərək AI-nın avtorizə cavablarına asanlıqla inanırlar. Tədqiqat həmçinin göstərir ki, insanlar kritik düşüncələrini AI-yə niyə və nə zaman həvalə edirlər, və vaxt təzyiqi və xarici təşviqlərin bu qərara necə təsir edə biləcəyini də öyrənir.
Pensilvaniya Universiteti tədqiqatçıları “Thinking—Fast, Slow, and Artificial: How AI is Reshaping Human Reasoning and the Rise of Cognitive Surrender” məqaləsində qərar qəbuletmənin iki əsas sistemini araşdırır: sürətli, intuitiv və emosional (Sistem 1) və yavaş, deliberativ və analitik (Sistem 2). Onlar iddia edirlər ki, AI yeni “süni kognition” kateqoriyasını yaradıb — burada qərarlar “algoritmik sistemlərdən gələn avtomatlaşdırılmış, məlumat əsaslı düşüncə” ilə verilir.
Keçmişdə insanlar kalkulyatorlardan GPS-ə qədər alətlərdən müəyyən işləri etibar edərək “kognitiv yüklənməni azaldırdılar”, amma AI istifadəçiləri artıq minimal daxili iştirakla AI-nın cavablarını tam qəbul edir. Araşdırma göstərir ki, LLM-lərin çıxışları axıcı, əmin və ya sadə şəkildə təqdim edildikdə, bu “tənqidsiz düşüncə təslimi” xüsusilə yaygındır.
